کتابخانه الکترونیکی ، دیجیتالی و مجازی: فرق ها و شباهت ها

کتابخانه الکترونیکی ، دیجیتالی مجازی: فرق ها شباهت ها
%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87 کتابخانه الکترونیکی  ،  دیجیتالی و  مجازی: فرق ها و  شباهت ها
بانک کتاب

بانک کتاب ایرانیان

bankeketab

● مقدمه
کتابخانه به لحاظ سنتی مخزنی از اطلاعات است مکانی که جویندگان اطلاعات جهت پیدا کردن جواب سئوال های به آنجا مراجعه می کنند . این نوع کتابخانه به وسیله عناصر فیزیکی، مانند : مکان( حاوی : ساختمان موقعیت ) ، اعضاء ، کارمندان و موجودی ، تعریف معین می شود. منابع فیزیکی محدودیت هایی را به کتابخانه مراجعین تحمیل می کنند ، آنها نیاز به فضا وهزینه دارند ، فرسوده می شوند و جهت دستیابی مجبور به حضـور فیزیکی در محل کتابخانه هستیم .
اندازه انبوه اطلاعات و انتشارات و به تبع آن کمبود محیط کتابخانه ها ومراکز اسناد، همچنین نقش رایانه در صنعت نشر سبب ظهور انقلابی در این صنعت شدو کتابداران، اطلاع رسانان و متخصصان فن آوری اطلاعات به فکر کوچک کردن محمل های اطلاعاتی افتادند . حاصل این حرکت تولید میکروفیلـم ها میکروقیش ها و حتی میکروفیلم دیدنی های رایانه ای درنهایت لوح های جمع و جور نوری بوده است تا در فضا صرفه جویی به عمل آید و همین طور اندازه بالای اطلاعات درکمترین زمان ممکن در اختیار استفاده کنندگان قرارگیرد. پیشرفت هایی که در سال های اخیر در زمینۀ فناوری اطلاعات به وقوع پیوسته است، حاوی برنامـه های کتابخانه ای و بانک های اطلاعاتی ، مخابرات و ارتباطات راه دور پیدایش اینترنت ، اینترانت به پدیدار شدن امکانات انتقال اطلاعات مانند مصرف از پست الکترونیکی تصویر ی و حتی انتقال اطلاعات از طریق وب وبسایت ،بازبینی ی مهم در زمینۀ دسترس پذیری به این مواد را میسر کرده است. امروزه فن آوری اطلاعات بر اطلاع رسانی احاطه دارد وهم اکنون ما شاهد تحولات تغییرات مهم در خدمات کتابخانه روش های ارائه اطلاعات و کاربر د فن آوری اطلاعات در جامعه هستیم . از عبارت تأکید بیشتر بر نیاز مصرف کنندگان دسترسی مستقیم آنها به اطلاعات الکترونیکی در قالب دیجیتالی است . در واقع کتایخانه نقش زیاد مهمتری در چرخه انتقال اطلاعات پیدا کرده است . فن آوری اطلاعات بر نحوه های ذخیره بازیابی اطلاعات تأثیر داشته است . از مهمترین ویژگی آن به کارگیری رایانه نرم افزار های کتابخانه ای است .ورود فن آوری به کتابخانه ها کتابخانه های سنتی را دستخوش تحول کرده زمینه را برای ظهور کتابخانه های اتوماتیک الکترونیکی ، دیجیتالی ومجازی فراهم کرده است .

● قبلی ه تحقیق
مطالعات انجام شده در درون کشور
کوشا(۱۳۸۲)، در مقاله خود با عنوان” کتابخانه دیجیتالی چیست؟ “به متون پژوهی تعاریف ارائه شده در منابع کتابداری اطلاع رسانی در رابطه با کتابخانه دیجیتالی می پردازد و به این نتیجه می رسد که از دیدگاه کتابداران ، وقتی می توان مدعی ایجاد یک کتابخانه دیجیتالی شد که سیاست های اطلاع رسانی خدمات ، عملکرده ای مورد انتظار از یک کتابخانه در محیط غیر دیجیتالی به صورت سازمان یافته اهمیت را به دست آورده باشد . در غیر این صورت ، دیدگاه ما با دیگاه متخصصان علوم رایانه که کتابخانه دیجیتال را یک نظام ذخیره و بازیابی اطلاعات پیشرفته تلقی می کنند فرق ی نخواهد داشت.
پناهی(۱۳۸۲)، در تحقیق با عنوان “کتابخانه مجازی و فرق های آن با کتابخانه های الکترونیکی دیجیتالی” به این نتیجه می رسد که کتابخانه های سنتی در سیر تاریخی و طبیعی خود به کتابخانه های اتوماتیک الکترونیکی دیجیتالی در نهایت به کتابخانه های مجازی تغییر پیدا کرده است امروزه کتابخانه مجازی غایت خدمات کتابخانه ای اطلاع رسانی محسوب می شود . عاصمی (۱۳۸۲) نیزدر تحقیقات به نتایج مشابهی دست یافته بود.
حسن زاده(۱۳۸۲)، در پزوهش با عنوان” فرایند کار یک کتابخانه مجازی ( ساختار محتوا، روش عمل مدیریت)”. فرایند گرد آوری ، دسترس پذیر ساختن ارائه اطلاعات در یک کتابخانه مجازی را به منظور آشنایی با نحوه کار مراحل پردازش اطلاعات در کتابخانه های مجازی بیان می نماید سری های عمده کتابخانه مجازی را شرح می دهد.همچنین داوودیان (۱۳۸۲)و غیاثی(۱۳۷۷) هم درتحقیق به نتایج مشابهی دست یافته بودند.
حسن زاده (۱۳۸۱)، در پژوهشی با عنوان ” کتابخانه های دیجیتال : طرزکار، ساختار کتابداران اطلاع رسانان آینده” عوامل زمینه ساز ایجاد کتابخانه های دیجیتال و آموزش عملکرد آنها را مورد کنکاش قرار داده و دور نمایی مختصر از آینده کتابداران در ابن عصر تحول را به تصویر کشیده است . قاضی میر سعید (۱۳۸۱) نیزدر تحقیقات به نتایج مشابهی رسیده بود.
طاهری(۱۳۸۱)، در ارزیابی با عنوان “کتابخانه ملی : دیجیتالی یا سنتی” با نگاهی اجمالی به نسل های مختلف کتابخانه ، بیشتر به نسل چهارم و پنجم یعنی کتابخانه های دیجیتالی کتابخانه های مجازی پرداخته است خصوصیات ی آنها بویژه کتابهای الکترونیکی را مد نظر دارد در انتها همزیستی کتابخانه سنتی دیجیتالی را برای کتابخانه ملی پیشنهاد می نماید .

● مطالعات انجام شده در خارج از کشور
ریسو[۱](۲۰۰۱)، در تحقیق در مورد وی ژگی های کتابخانه مجازی، بعد از تعریف کتابخانه مجازی و ذکر ویژگی ها و معایب چنین کتابخانه ای بیان می نماید که در ایجاد کتابخانه مجازی هفت وهله را بایستی پشت سر گذاشت که عبارتند از: فرایند تصمیم گیری ،مهارت ها روش های برای کارمندان کتابخانه، نصب و تست ایجاد ساختاری برای سازماندهی دسترسی به منابع تبلیغ بازاریابی منابع آموزش فرد ان ارزیابی. او همچنین قدیم ، حال آینده کتابخانه مجازی را در تحقیق خود مورد ارزیابی قرار می دهد.
شارما ویشواناتان[۲](۲۰۰۱) در مقاله ای با عنوان” کتابخانه های دیجیتالی : توسعه چالش ها” به بیان بعضی از مشکلات در حوزه کتابخانه های دیجیتالی می پردازند توصیه اتی را به منظور غلبه بر این مشکلات به منظور عملکرد موثر تر کتابخانه های دیجیتالی ارا ئه می نمایند این اهداف عبارتند از: شناسایی روشهای عملی برای غلبه بر موارد ی که در راه تبدیل کتابخانه های سنتی به دیجیتالی به وجود می آیند، معرفت نقش کتابخانه های دیجیتالی جهت ایجاد دانش جهان ی قابل دسترس ، نقد امکانات مشارکت خصوصی برای تامین منابع مالی و آدم یوجستجوی راههایی برای ایجاد افزایش بدون وقفه کتابخانه های دیجیتالی . آنها همین طور بیان می کنند تا زمانی که ما نتوانیم به فاصله تکنولوژیکی که بین کشورهای در حال توسعه گسترش یافته وجود دارد غلبه کنیم، جهان ی شدن مفهوم دیجیتالی میسر ناست .
ذاگالو،سوساپینتو و مارتینو[۳](۲۰۰۱)، در مقاله ای با عنوان “کتابخانه مجازی بر اساس پروتکل زد ۵۰/۳۹”، نظامی در حال گسترش به نام کتابخانه مجازی را توصیف می کنند .در طراحی این نظام پیشرفت های اخیر در حوزه فهرست های مجازی مدنظر قرار گرفته اند . آنها هدف مهم این نظام را بازبینی کیفی و مفید ی اطلاعات بازیابی شده بوسیله کاربر نهایی و تضمین سطح بالایی از قابلیت عملیاتی با فرد دهای دیگر بیان کرده اند.
مارچیونی نی[۴] (۲۰۰۰) ، در متن ای با عنوان ” بررسی کتابخانه های دیجیتالی “، کتابخانه دیجیتالی را کتابخانه ای ذکر می نماید که که در آن بین منابع چاپی مجازی پیوند برقرار شده است به جمله دیگر اومعتقد است که عناصری غیر مجازی مجازی با یکدیگر پیوند می خورد . متسون بونسکی[۵] (۱۹۹۷) در تحقیقات به نتایج مشابهی دست یافته بودند.
مارکوم[۶] (۲۰۰۳)، در پژوهش با عنوان ” ملزوماتی برای آینده کتابخانه ها ی دیجیتالی “، بیان می نماید که کتابخانه های دیجیتالی آینده می بایست سه ویژگی کلی داشته باشند :۱ داشتن مجموعه جامعی که برای تحقیق روش یادگیری مفید باشد.۲ می بایست به راحتی برای تمام انواع فرد ان چه افراد مبتدی و چه افراد با تجربه در دسترس باشند.۳ باید توسط افراد کارشناس مدیریت مراقبت شوند. او در ادامه بیان می نماید که حق مؤلف منابع مالی از مهمترین موانعی هستند که بر سر راه دیجیتالی کردن کتابخانه ها و جود دارند.هانتر (۲۰۰۳)[۷]، نیز در زمینه آینده کتابخانه های دیجیتالی به نتایج مشابهی دست یافته بود.
تنانت[۸](۱۹۹۹)،در متن ای با عنوان “کتابخانه الکترونیکی کتابخانه دیجیتالی کتابخانه مجازی”بیان می نماید که هم کتابخانه الکترونیکی هم کتابخانه دیجیتالی می توانند کتابخانه مجازی باشند ،.در صورتی که چنانچه فقط به صورت مجازی باشند . به مفهوم کتابخانه ای به مفهوم واقعی وجود نداشته باشد . او همین طور بیان می نماید که کتابخانه مجازی می تواند حاوی منابع موادی از چندین کتابخانه مجزا باشد که در فضای مجازی با مصرف از رایانه شبکه های رایانه ای سازمان یافته قابل دسترس است .
ویند[۹](۱۹۹۶)، در تحقیقی در زمینه کتابخانهمجازی ، بیان می نماید که، کتابخانه مجازی پیشنهاد ی است بالقوه به منظور حفظ نگهداری حافظه جمعی بشر در شکل رقمی که می تواند در تأمین منابع مورد نیاز مشتریان از طریق نظام های پیوسته دسترسی به اطلاعات در شبکه های جهان ی مکانی موثر باشد.آنجلو(۲۰۰۱)، هم عقاید مشابهی دارد.

● کتابخانه الکترونیکی
کتابخانه الکترونیکی کتابخانه ای است که حاوی مواد خدمات الکترونیکی است .مواد الکترونیکی می تواند تمام مواد دیجیتالی را حاوی شود ( مثل مجله الکترونیکی ، کتاب الکترونیکی و…)همین طور اشکال مختلف آنالوگ ها را که جهت مصرف از آنها نیاز به الکتریسیته است نیز حاوی می شوند .. جمله کتابخانه الکترونیکی به طور ضمنی بدان مفهوم است که فرایندهای مهم کتابخانه، به طورمهم بایستی ماهیت الکترونیکی شوند بدیهی است با اهمیت زیاد ترین نحوه تحقق این امر ، مصرف وسیع از رایانه جهت دسترس پذیرکردن خدماتی چون نمایه درون خطی امکانات کاوش بازیابی متن کامل ، بایگانی اتوماتیک سوابق و تصمیم گیری مبتنی بر رایانه است. یک شاخص با اهمیت کتابخانه الکترونیکی ، حرکت آگاهانه به سوی استفاده وسیع از رسانه های الکترونیکی برای ذخیره بازیابی ارائه اطلاعات است به معنای آن است که کتابخانه های الکترونیکی اطلاعات بیشتری را به شکل الکترونیکی به مفهوم در قالب لوح های بصورت فشرده یا دستیابی از طریق اینترنت فراهم آورند . استفاده شبکه ای از پایگاه های لوح جمع و جور از خصوصیات ی مهم کتابخانه های الکترونیکی است . چنانچه چه در این کتابخانه ها از رسانه های الکترونیکی مصرف وسیع ای می شود اما کتاب های متعارف در کنار انتشارات الکترونیکی حضورخواهد داشت . به همین ترتیب کتابداران کتابخانه های الکترونیکی هم یاری قابل ملاحظه ای در خصوص موضوعات کتابخانه ای می کنند، در عین حال برخی از درخواست های روزمره ای که کتابداران به آن ها رسیدگی می گنند اتوماتیک می شود و به وسیله رایانه جواب داده می شود .
تحول به سوی کتابخانه الکترونیکی نیاز به گسترش خصوصیات ی و تغییراتی دارد که عبارتند از:
استاندارد کردن داده ها دسترسی به فایلها از راه دور ، ایجاد ارتباط و ترکیب فایلها ، دسترسی به فایلهای مختلف زیاد از یک پایانه مصرف تعاونی روزافزون از فایلهای مشترک ، عدم تداوم فایلهای کم بیش تکرار ی محلی متعدد، توانایی بیشتر در استفاده ازفایل های رایانه ای کار با فایلها ، افزایش آسیب پذیری در مساوی شکست های فن آورانه .
جهت گسترش کتابخانه ای با اسناد الکترونیکی نیاز به اصولی در کتابداری که با اصول موجود مفرق باشد نیست ، بلکه مانند کاغذ و میکرو فیلم زیبا ها ، پیروی از استانداردها جهت پیشرفت خیلی مهم است . اسناد الکترونیکی بایستی به شکل استاندار باشند برای فهرستنویسی آنها هم استانداردهایی مورد نیاز است جهت انتقال اسناد الکترونیکی به قالب های ارتباطی نیاز داریم . پس مفهوم کتابخانه الکترونیکی به زیر ساختی پرهزینه و مهم از ظرفیت محاسباتی ذخیره سازی داده ها ارتباطات راه دور نیازمنداست که به نوبه خود استفاه خوب یت آمیز آن به تخصص خبرگی احتیاج دارد.

● کتابخانه دیجیتالی
کتابخانه دیجیتال کتابخانه ای است که مواد وخدمات دیجیتالی را حاوی می شود . مواد دیجیتالی مورد هایی هستند که از ظریق وسائل شبکه های دیجیتالی ( دودویی) ذخیره ، پردازش انتقال داده می شوند. خدمات دیجیتالی خدماتی ( یاری های ارجاعی ) هستند که منابع را به صورت دیجیتالی از طریق شبکه های رایانه ی تحویل یا ارائه می دهند . کتابخانه های دیجیتالی در واقع مجموعه هایی می باشند که امکانات لازم را برای انتخاب ، سازماندهی، دسترسی ، تفسیر ، انتقال نگهداری ، انجام تضمین دوام مجموعه آثار دیجیتالی فراهم می آورند به نحوی که این منابع از نظر اقتصادی نیز برای مصرف به وسیله یک گروه معین یا مجموعه ای از گروه ها، قابل دسترسی باشد.
محتوای کتابخانه های دیجیتال حاوی منابع اطلاعاتی در قالب الکترونیکی (متن ، صوت، تصویر ، ویدیو ) که گاهی از آن ها احتمالا به صورت تجاری از ناشران عرضه کنندگان منابع پایگاه های اطلاعاتی خریداری شوند .نمونه های الکترونیکی منابع چاپی موجود در کتابخانه ها که می توانند کتابها ، مجلات ومنابع دیداری شنیداری ، نسخ خطی ، نقشه ها غیره باشند . منابع اطلاعاتی با کیفیت بالا اختصاصی که از طریق محیط اینترنت قابل دسترس هستند یا حتی متعلق به مجموعه کتابخانه های دیگر در محیط وب باشند . این کتابخانه ها مؤسسات سازمان هایی هستند که منابع مختلف حاوی منابع آدم ی و تجهیزات مورد نیاز جهت ارائه خدمات کتابخانه ای مثل فهرست نویسی ، رده بندی، اطلاع رسانی روابط بین کتابخانه ای مواد آموزش ی منابع کتابخانه ای دیگر خدمات را با مصرف از شبکه های پرسرعت مهیا می سازند .
کتابخانه های دیجیتالی به معنای جایگزین کتابخانه های سنتی نیستند بلکه بیشتر یک بخش الحاقی آنها محسوب می شوند. سه دلیل وجود دارد که جهت چه کتابخانه های دیجیتالی نسبت به کتابخانه های سنتی از ویژگی ها ی برخوردارند : اول اینکه با وجود انواع روشهای برای ذخیره سازی اطلاعات وداده ها،کتابها ونشریات به تنهایی به هیچ وجه برای فراهم کردن داده های یک کتابخانه امروزی کافی نهستند .دوم اینکه یکی از وظایف اصلی کتابخانه ها آرشیو ها در همه جهان تضمین حفظ مراقبت اسناد ومطالب تاریخی است .. سوم اینکه باخلق کتابخانه های دیجیتالی که در اینترنت وجود دارند ، اطلاعات از هرسوی جهان برای هرفردی که به اینترنت دسترسی داشته باشد فراهم است .

● ویزگی های کتابخانه های دیجیتالی
کتابخانه ها ی دیجیتالی در واقع چهرۀ دیجیتال الکترونیکی کتابخانه های سنتی هستند .پس ،مجموعه ها ومنابع سنتی چاپی دیجیتالی را همزمان درکنار هم حاوی می شود.
کتابخانه های دیجیتالی حاوی منابع دیجیتال که در خارج از مرزهای فیزیکی کتابخانه قرار دارد هم می شود .
کتابخانه های دیجیتالی دیدی کلی از همۀ اطلاعات موجود در کتابخانه، بدون در نظر گرفتن نوع یا فرمت آنها در اختیار فرد قرار می دهد .
کتابخانه های دیجیتالی مانند کتابخانه های سنتی خدمات خود را به گروه های ویژه ای از فرد ان ارائه می دهند. با این فرق که در این کتابخانه ها،فرد ان شاید در هر نقطه و یا بخشی از شبکه قرار داشته باشند.
کتابخانه های دیجیتالی نه فقط به کتابداران مجرب و ماهر نیاز دارند ، بلکه به خدمات متخصصان رایانه و شبکه محتاج می باشند .
کتابخانه های دیجیتالی می توانند به منابع کتاب های ویژه منحصر به شخص حتی نسخ خطی دسترسی داشته باشند امکان مصرف از آنها را در اختیار فرد ان بگذارند.
در این کتابخانه ها چندین فرد در آن واحد از یک منبع ویِژگزینشه می توانند استفاده کنند.
در کتابخانه های دیجیتالی رابطه مستقیم یا رودررو بین کتابدار و کاربر نهایی وجودندارد.
اخیرا گروه های تحقیقاتی متمرکز مختلف ی بر روی توسعه و بازبینی کتابخانه های دیجیتالی کار کرده اند . بعضی از این گروه ها که مرکز اصلی آنها در ایالات متحده است عبارتند از: فدراسیون کتابخانه های دیجیتالی ((DLF:digital library federation شورای منابع کتابخانه ای اطلاع رسانی (CLIR: councilon library and information resource) ابتکار کتابخانه های دیجیتالی مشترک (DLI: joint digital librariaries initiative) که تحت سرپرستی بنیاد علوم ملی ، نمایندگی پروژه های تحقیقاتی پیشرفته ناسا قرار دارد نظراتی را راجع به علت وجودی کتابخانه های دیجیتالی ارائه می دهد.برخی از نظرات آنها عبارتند از :
کتابخانه های دیجیتالی جهت جایگزین شدن کتابها و کتابخانه های فعلی طراحی نشده اند بلکه بیشتر مکمل آنها می باشند .
خوانندگان و کاربر ان کتابخانه ها در حال تغییر عادات هستند ، منابع اطلاع رسانی جدید مثل ویدیوها و دیسکهای بصورت فشرده از عبارت رسانه های معروف عامه پسند شده اند
وقتی می توانید دیسک ضبط شده را نسبتا به طور مستقیم از نویسنده یا خالق اثری دریافت نمایید ، برای چه از کاغذ چاپی مصرف بکنید ؟ ضمن اینکه نرخ چاپ اکثرا بالاتر است
کتابخانه های دیجیتالی دسترسی سریع موثر به اطلاعات را فراهم می سازند.
ایجاد دسترسی بیشتر شعار کتابخانه های دیجیتالی است
موارد ی که در مورد کتابخانه های دیجیتال وجود دارند عبارتند از :
۱) استاندارد جهان ی جهت نحوه سازماندهی اطلاعات در کتابخانه های دیجیتالی
۲) راهنمای نیروهای کتابخانه ای جهت چگونگی انتقال اطلاعات به اشکال دیجیتالی مقرون به صرفه برای بیشتر شدن قابلیت دسترسی حفظ ونگهداری اطلاعات
۳) حق مالکیت آفرینش های ذهنی حق تألیف مطالب انتشار در اینترنت از طریق کتابخانه های دیجیتالی
فراداده[۱۰] مسئله دیگری است که برای ایجاد کتابخانه های دیجیتالی مرکزیت دارد.فراداده، داده هایی است که محتوا ویزگی های جزء ویِژگزینشه را در کتایخانه دیجیتالی نشان می دهد .فرا داده در کتابخانه های دیجیتالی مهم است زیرا کلیدی برای بازیابی منبع و مصرف از هر مدرکی است . از طرف دیگر فقدان استانداردهای معمول فراداده که به طور ایده آل برای مصرف در گاهی از متون ویِژگزینشه تعیین می شوندموانع دیگری را بر سر راه دستیابی و استفاده از اطلاعات در کتابخانه دیجیتالی یا دریک طرح همآهنگ کتابخانه دیجیتالی بوجود می آورند.

● کتابخانه الکترونیکی کتابخانه دیجیتالی
کتابخانه های الکترونیکی یک گام فراتر از کتابخانه های اتوماتیک ، کتابخانه های دیجیتالی یک گام فراتر از کتابخانه های الکترونیکی هستند . در کتابخانه های الکترونیکی فیزیکی پر رنگ تر از کتابخانه های دیجیتالی است این کتابخانه ها شبیه کتابخانه های سنتی اتوماتیک ساختمان تجهیزات ، قفسه ها منابع کتابدار است به همانروش های اتوماتیک سنتی سازماندهی و اداره می شود. فرق آن با کتابخانه های سنتی در این است که این کتابخانه ها مواد غیر چاپی مثل فیلم جذاب میکروفیلم دیدنی ، میکروفیش ، انواع لوح های جمع و جور منابع مشابه است . در این کتابخانه ها ارائه خدمات به صورت سنتی و اتوماتیک است هم به صورت شبکه ای دیجیتالی ، منتها مصرف از ارتباطات شبکه ای دیجیتالی در آن نوپاست و اکثرا بازیابی اطلاعات در آن از طریق شبکه مکانی انجام می شود.
اما در کتابخانه های دیجیتالی حضـور فیزیکی زیاد کمرنگ شده است و تعداد منابع چاپی در آن به میزان زیاد کمی است اما خود این منابع چاپی ابتدا دیجیتالی شده بعد به فرد ان ارائه می گردد . در این کتابخانه ها ارائه خدما ت به طور کلی اتوماتیک دیجیتالی است کاربر ان از طریق شبکه های ارتباطی به منابع دیجیتالی ذخیره شده در این کتابخانه ، دسترسی یافته و از ان بهره مند می شوند . نقش کتابدار واسط در اینجا زیاد کمرنگ است بیشتر جنبه راهنمای ی مشاوره ای دارد.

● کتابخانه های ترکیبی یا پیوندی
کتابخانه هایی می باشند که در وهله گذر از سنتی به دیجیتالی اند و بخشی از مجموعه شان به صورت چاپی و سنتی وبخشی هم به صورت دیجیتالی است در واقع نیز بخش زیادی از مخزن آنها سنتی است ولی ارائه خدمات و سیـستم های امانت کاوش ، رزرو و حتی پارت ی از پاسخگویی به سئوال ها از طریق شبکه کتابخانه و اینترنت یابقیه رسانه های مدرن انجام می گیرد . در این نوع کتابخانه ها مواد را با اسکن کردن وارد آرشیو الکترونیکی کرده بطور اتوماتیک نمایه سازی و از طریق رابط ها بر روی اینترنت یا اینترانت در دسترس علاقه مندان و پزوهشگـران قرار می دهند و تجهیزات مورد نیاز جهت این نوع کتابخانه ها عبارتند از : دستگاه اسکن ، پایگاه اطلاعات ، رابط ، شبکه یا محمل اطلاعاتی مثل اینترنت ، اینترانت ، ایستگاه های کاری فرد ان و…
کتابخانه ترکیبی ، فن آوریها یی را در ذهن متصور می سازد که حاصل پیشرفت های نوین پروژه های کتابخانه الکترونیکی مجازی یا دیجیتالی هستند .در واقع کتابخانه هایی هستند که پارت اعظمی از مجموعه آنها سنتی است و در کنار آن ارائه گاهی از کار های کتابخانه حاوی فهرست نویسی سازماندهی، سیستم امانت و مرجع و غیره به صورت رایانه ی است بعضا ارائه خدمات مرجع وجست وجوی مطالب تحقیقی از طریق اینترنت یا بانکهای اطلاعاتی رایانه ی انجام می گیرد .

● کتابخانه مجازی
کتابخانه های مجازی با ظهور فن آوریهای جدید با مصرف از اینترنت به پدیدار شدن د.این کتابخانه ها امکان دستیابی به فهرست ها پایگاه های اطلاعاتی را فراهم می سازند محققان را به سوی منابعی که به سختی پیدا می شوند هدایت می کنند و ارائه تمام این خدمات به طور شبانه روزی در هفت روز هفته از طریق وب وبسایت های آنها انجام پذیر هستند .بدون اینکه از نظر فیزیکی به مکانی جهت مراجعه فرد جهت درخواست و دسترسی به اطلاعات نیاز باشد.
یک کتابخانه مجازی مجموعه سازمان یافته ای از پیوندها به اسناد نرم افزار ها ، تصاویر ، پایگاه ها ی داده ای و… در شبکه یامجموعه ای از شبکه های رایانه ای است . هدف یک کتابخانه مجازی این است که فرد ان را در پیدا کردن اطلاعات مورد نیاز از طریق منابع موجود در پایگاه های کتابخانه یاری کرده و وظایف مجموعه سازی، دسترس پذیر ساختن اشاعه را انجام می دهد.صفت مجازی بیشتر به فقدان بعد مکانی این نوع کتابخانه اشاره دارد و این نوع کتابخانه ها وجود فیزیکی نداشته ، روی شبکه های رایانه ی ایجاد شده در دسترس مراجعان قرار می گیرند. بدین خاطر کتابخانه های نامرئی هم نامیده شده اند.
کتابخانه های مجازی ، نمونه بارز بیشتر شدن توانایی انسجام پروتکل های سرویس دهنده /سرویس گیرنده است که دسترسی به اطلاعات موجود در شبکه اینترنت را ممکن می سازد . کتابخانه های مجازی اولیه در واقع فهرستی از پیوندهای مرتبط به مساله ویِژگزینشه بودند که توسط کتابداران جمع آوری می شدند تا فرد ان را تا حدودی در پیدا کردن اطلاعات مورد علاقه کمک کنند. با بیشتر شدن کردن گسترش پیدا کردن میزان اطلاعات موجود، نگهداری مدیریت آنها نیز مساله تر می گردد.
از نظر سنتی کتابخانه مکانی است ک در آن حافظه جمعی بشری ذخیره شده است . کتابخانه مجازی نیز چنین فرد دی دارد ، اما مدارک در کتابخانه مجازی به شکل رقمی نگهداری می شوند. دیگر کتابخانه نیاز به مکانی فیزیکی برای آنکه شخص جهت درخواست دسترسی به اطلاعات به آنجا مراجعه نماید ندارد جهت مثال بر روی وب جهان ی در محیط اینترنت شخص قادر به دسترسی به کتابخانه های مجازی از طریق مساله است .و در این کتابخانه فرد می تواند کتب مدارک مورد نیازش را بیابد موضوع ها به صورت الفبایی تنظیم شده اند فرد می تواند از بین فهرست های بلند،مساله مورد علاقه اش را دقیقا گزینش و به گنجینه ای از مواد در آن زمینه دسترسی پیدا نماید .منطق این کار آن است که شرایط ضروری جهت دسترسی یکسان به آثار بزرگ جهان ی فراهم شود . کتابخانه های سازمانی وعمومی تأثیر نقش مهمی در ترقی کتابخانه های مجازی داشته اند . با مصرف از شبکه ها این نوع کتابخانه ها می توانند فهرست موجودیهای را برای بقیه کتابخانه های مشابه دسترس پذیر نماینداز طریق نظام امانت بین کتابخانه ای مشتریان می توانند کتابها ومدارک مورد نیازشان را بدون مراجعه بهبقیه کتابخانه ها دریافت کنند مشتریان همچنین می توانند منابع مورد نیازشان را با استفاده از وسائل هایی شبیه پایگاه های داده، از کتابخانه ای مجاز ی دریافت کنند.بقیه انواع خدمات خویل مدرک شبیه تهیه و تولید فوری مدرک و پایگاه های داده متن کامل در کتابخانه های مجازی قابل عرضه است . از جنبه نظری مشتریان می توانند اقلام مورد نیازشان را نسبتا فوری دریافت کنند .
خدمات اطلاعاتی که بوسیله کتابخانه های مجازی عرضه می شوند را می توان بر طبـق سطح دسترسی کاربر ان به سه دسته عمده تقسیم کرد:
۱) خدمات اطلاعاتی که برای عموم فرد ان قابل دسترسی بهره برداری هستند ، نظیر خدمات مرجع . همچنین اطلاعاتی که برای گروه قرار می گیرند اکثرا حاوی : اطلاعات توصیفی چکیده منابع اطلاعاتی ، راهنماهای مصرف از کتابخانه آموزش نحوه جستجو در پایگاه های اطلاعاتی کتابخانه وشبکه اینترنت می شوند.
۲) خدمات اطلاعاتی که جهت فرد ان دارای شرایظ ویِژگزینشه قابل دسترسی می باشند ( نظیر کاربر انی که دارای کد فرد ی هستند یا کاربر انی که از مراکز ویژه ای با وب وب سایت کتابخانه رابطه برقرار می کنند) . دسترسی به پایگاه های اطلاعاتی تمام متن مقالات همه منابع اطلاعاتی مجموعه شبیه : کتاب های الکترونیک ، انتها نامـه ها، گزارشات تحقیقی ،…. در این گروه قرار دارند.
۳) خدمات مرجع همان گونه که در کتابخانه های سنتی از مهمترین خدمات کتابخانه ای محسوب می شوند، درکتابخانه های مجازی از بحث انگیزترین خدمات اطلاع رسانی می باشند .خدمات مرجع الکترونیک از لحاظ نحوه ارائه به دو گروه عمده ، خدمات مرجع همزمان و خدمات مرجع غیر همزمان تقسیم می شوند.
خدمات مرجع غیر همزمان: آن دسته از خدماتی هستند که در آن خدمات مرجع با اندکی تآخیر نسبت به زمان درخواست ارائه می شوند.پست و نمابر از وسائل های سنتی عرضه خدمات مرجع غیر همزمان می باشند که در محیط های اطلاعاتی غیر الکترونیک از دیر باز به کار گرفته می شده اند.در محیط های اطلاعاتی نوین عرضه خدمات مرجع از طریق پست الکترونیکی متداول ترین و پایه ای ترین شکل خدمات مرجع است.
خدمات مرجع همزمان : آشناترین قدیمی ترین شکل خدمات مرجع همزمان است . خدماتی است که به صورت چهره به چهره و در بخش مرجع کتابخانه ها ارائه می شوند.عرضه خدمات مرجع به طور همزمان بدون تأخیر در کتابخانه های مجازی ،همیشه فکر کتابداران را به مشغول تهیه و تولید است. در این میان ، فیلم جذاب کنفرانس[۱۱] و گفتگوهای محاوره ای[۱۲] از جذاب ترین نحوه ها برا ی رابطه مستقیم با فرد ارائه خدمات مرجع همزمان بوده اند .از بین دو نحوه فوق خدمات مرجع همزمان از طریق فیلم جذاب کنفرانس به دلیل نیازهای فنآورانه از قبیل :پهنای باند ، رابطه شبکه ای سریع فوری دوربین های فیلم زیبا یی و… د رحال حاضر رواج کمتری دارد . گفتگوی محاوره ای در مقایسه با فیلم زیبا کنفرانس نیاز به تجهیزات کمتری دارد با سهولت زیادتری قابل عرضه است .(داوودیان ،۱۳۸۲).

● موارد کتابخانه های مجازی
استفاده از کتابخانه ها ی مجازی و منابع موجود در آن موارد ی دارد .برای مصرف از منابع اطلاعاتی موجود در کتابخانه ها ی مجازی وجود رابطه اینترنتی ضروری است و چنانچه امکان دسترسی به اینترنت وجود داشته باشد، داشتن مهارت جست وجو بازیابی اطلاعات به صورت موثر لازم است. بسیار زیاد ی از فراگیران فاقد مهارت های لازم جهت جست وجوی اطلاعات مورد نظر هستند . در اینجا نقش کتابداران کتابخانه های مجازی شفاف می شود که در آن با هدایت مشاوره اطلاعاتی ، به فراگیران در به دست آوردن مصرف از منابع اطلاعاتی مورد نیاز خود یاری می رسانند .بعضی دسترسی به منابع اطلاعاتی کتابخانه ها ی مجازی با موانع مالی مواجه می شود می بایست در مساوی دریافت اطلاعات نرخ ای را پرداخت کرد . مسئله دیگر امنیت اطلاعات موجود در کتابخانه های مجازی است . حفاظت از منابع اطلاعاتی موجود و تعریف سطوح دسترسی تأمین امنیت این منابع از عبارت موارد ی است که باید آنها را در نظر گرفت.( اصنافی ،۱۳۸۴)
ریسو(۲۰۰۱)، بیان می نماید که معایب کتابخانه ها ی مجازی بیش از ویژگی ها ی چنین کتابخانه هایی است .اما به عقیده او با پیشرفت فن آوری این مشکلات از بین خواهند رفت . او می گوید در حال حاضر معایب کتابخانه های مجازی حاوی موارد زیر است :
کاربر ان جهت محصولات مختلف می بایست رمز عبور کردن های مفرق ی را به خاطر بیاورند.
حوزه پوشش در دسترس بودن آرشیو ها، اکثرا محدود است .
اکثرا موارد انتقال چاپ مطالب با مساله رو به رواست .
زمانی که محصولات هم به صورت مجازی و هم به صورت چاپی مراقبت می شوند، در هزینه ها صرفه جویی نمی کردد..
تمام منابع به شکل دیجیتالی در دسترس نیستند.
محدودیت هایی برای چگونگی استفاده از محصولات از کارگزار ی به کارگزار دیگر وجود دارد.
کتابخانه های مجازی جهت قابل دسترس بودن به شبکه های رایانه ی نیاز دارند.
جهت فرد ان امکان اینکه منابع را درمقابلشان بگسترانند از آنها به طور اتفاقی مصرف کنند و جود ندارد
کاربر ان در استفاده از کتاب ها آسان تر هستند .

● خصوصیات ی کتابخانه مجازی
ازنظر الریخ (۱۳۸۲)[۱۳]خصوصیات ی کتابخانه مجازی عبارتند از:
۱) بر روی اینترنت: اینترنت به عنوان مکانی که دستیابی به فهرست همگانی پیوسته را توصیه می نماید یا به عنوان مکانی که خدمات کتابخانه ای سنتی را(هنوز به صورت کاملا فیزیکی ) معرفی می نماید مورد استفاده قرار می گیرد . در اینجا کتابخانه منتظر مراجعه کننده می ماند تا خدماتی که به روی اینترنت عرضه می شود را کشف کرده و پس جهت استفاده از آنها به کتابخانه مراجعه نماید .
۲) ارائه مجموعه ها به صورت مجازی
کتابخانه آن دسته از منابعی را که نسبت به آنها ( عموما درمورد منابع قدیمی و تاریخی ) کنترل محتوایی دارد به شکل الکترونیکی تبدیل و به صورت الکترونیکی در اختیار مراجعه کنندگان قرار می هد .مجموعه ها بر روی سرویس گرهای کتابخانه حضـور فیزیکی دارند کتابخانه مسئولیت مدیریت آنها یعنی فراهم آوردن فضای ذخیره الکترونیک ، بازاریابی در دسترس قراردادن آنها را بر عهده دارد .
۳) ارائه مجموعه های مجازی
این بخش در آینده ارزش زیادتری خواهد یافت بیشتر شدن انفجار آمیز اطلاعات در شکل الکترونیکی آن ، پیدا کردن چیزی که شخص از بین همه اطلاعات در جستجوی آن است را مساله می سازد.( فراموش نکنیم که اشکال چاپی و الکترونیکی اطلاعات همراه ما خواهند بود).همان گونه که در کتابخانه ها ی سنتی منابع از بین تولیدهای ناشران انتخاب می شدند و رابطی تهیه و تولید می شدکه به وسیله آن مراجعین قادر به پیدا کردن منابع مورد نیازشان بودند .در محیط پیوند یافته اینترنتی و چاپی نیز بدون توجه به قالبی که اطلاعات در آن وجود دارند تقاضاهایی خیلی ی جهت داشتن وسائل هایی برای کمک به پیدا کردن هرگونه اطلاعات مورد نیاز وجود خواهد داشت.موتورهای جست وجو و اتاق های مذاکره شاید کمک مناسبی جهت این کار باشند اما آنها قادر نیستند همه اطلاعات مورد نیاز را برآورده سازند.این جا مکانی است که مهارت های پیشرفته کتابداران به عنوان رابط های آدم ی بین مصرف کنندگان و تولید کنند گان اطلاعات عمل می کنند که در آینده ارزش بیشتری نیز خواهند یافت .
۴) سرویس دهی به مراجعه کننده مجازی در جهان ی مجازی
بر روی اینترنت بدین مفهوم است که ما در هر حال ارائه خدمات در بازار بین المللی جهت همه افرادی هستیم که منابع را یافته یا به آنها نیاز دارند. مراجعه کننده به طور بالقوه هر کسی و در هر جای جهان می تواند باشد فقط مختص مراجعه کننده سنتی ما نیست . از آن جایی که نمی دانیم، مراجعه کننده ما کیست و در کجا قرار دارد درحال استفاه از خدمات چه کتابخانه ای است. این امر منشا موارد مدیریتی جهت کتابخانه ها خواهد بود. پس لازم خواهد بود کتابخانه ها محدودیت های دستیابی معین ی را درمورد مراجعه کنندگان مجاز آنها یا جهت جستجوی اشکال نو پشتیبانی ها ی مالی برقرار نمایند.
۵) به کارگیری کارکنان مجازی
کسی که به نیازهای مراجعه کننده مجازی در حال پاسخگویی است ارزش ی ندارد که به طور فیزیکی در کتابخانه های مختلف داشته باشد. درست همان گونه که نیازی نیست خدمات تلفنی شرکـت ها بر روی سایت شرکت آورده شود درصورتی که آن می تواند در هر جای جهان نصب و راه اندازی شود . بنابران قابل تصور است که اشویِژگزینشه در حال پاسخگویی به کاربر ان مجازی در هر جایی باشند و ضروردتی ندارد که کارکنان مؤ سسه فراهم آورنده رابط مجازی جهت پاسخگویی به مراجعه کننده در محل کار حاضر باشند . با ادغام بهره برداری از تسهیلات کارکنان بر روی شبکه ، همه کتابخانه های مشارکت کننده به طور چشم گیری می توانند قابلیت خدمات ویِژگزینشه خودشان را بدون اضافه کردن به تعداد کارکنان واقعی ارتقا دهند.کارکنان از عبارت مهمترین منابع کتابخانه به شمار می آیند لازم است که بطور کامل تر و موثر تری نسبت به آن چیزی که در قدیم وجود داشته به کار گرفته شوند.
یک کتابخانه مجازی جهت رسیدن به اهداف خود نیازمند قسمت های عمده ای است از عبارت :
مرکز همآهنگ ی، ویراستاری جمع آوری قبلی ه ها، قبلی ه ها ، طرح منطقی مراقبت واتوماتیک سازی . (۱۹۹۹,Green).
۱) مرکز همموزیک ی
یک گره در شبکه به عنوان مرکزی همموسیقی در کتابخانه عمل می نماید همین طور احتمالا این کار بین چندین مرکز یا گره تقسیم شود. نقش اصلی مرکز یا مراکز همموزیک ی پردازش داده های جمع آوری شده است همچنین اگر کتابخانه مجازی پایگاه داده ها هم داشته باشد آنها به طور معمول توسط مرکز همآهنگ ی نگهداری می گردد .
۲) ویراستاری
کتابخانه مجازی در مدیریت وهمآهنگ ی داده ها بوسیله گروهی از ویراستاران اداره می شود که ممکن است یک گروه و یا بیشتر باشند . هر ویراستار مسئول مورد واگذار شده یا محدوده ویِژگزینشه کاری است . همچنین ویراستاران موضوعی یک ویراستار همموسیقی کننده وجود دارد که بر ادغام کردن مدخل های اطلاعاتی نظارت می نماید . وی در مرکز همموسیقی ی کار دارد. به طور کلی وظایف بخش ویراستاری عبارآزمایش از:
نظارت بر جستجوهای اتوماتیک
بررسی موارد دریافت شده
ویراستاری فرم های ارسال اطلاعات از طریق پست الکترونیکی و یا وب
تولید و ساخت و تعیین مدخل های نو مرتبط
بررسی کیفیت اطلاعات وارد شده
نظارت بر فرایند ارزیابی ادغام اطلاعات
ایجاد نماها[۱۴]
پاسخگویی به پرسش های فرد ان
۳) جمع آوری قبلی ه ها
اصل تقسیم کار اصل مهم در عملکرد کتابخانه مجازی است . در واقع ویراستاران بایستی حداقل کار را برای قبلی ه های خودشان انجام دهند سه شیوه عمده جهت گرد آوری قبلی ه ها و اضافه کردن به مجموعه کتابخانه مجازی وجود دارد :
دستی : جمع آوری مستقیم قبلی ه ها توسط ویراستاران
ارسالی یا غیرفع ال : ارسال قبلی ه ها بوسیله فرم های معین از طریق وب یا پست الکترونیکی بوسیله کاربر ان علاقه مندان
گرد آوری فعال : از طریق جستجوپرهزینه اتوماتیک مثل : web walkers,worms,spidersو… انجام میگیرد.
۴) قبلی ه ها
قبلی ه های مراقبت شده در کتایخانه های مجازی اکثرا اطلاعات کافی جهت شناسایی منابع اطلاعاتی هستند . این اطلاعات می تواند در مورد مکان شکل قبلی ه باشد.چنانچه قبلا اشاره شد بخشی از قبلی ه ها بوسیله ویراستاران بخشی هم بوسیله فرم ها گرد آوری می شوند.درمورد بخشی از قبلی ه ها که توسط ویراستاران گرد آوری می شوند . ویراستاران با تبعیت از قالب مورد مصرف در کتابخانه ، اطلاعات مورد نیاز را شناسایی ومنابع اطلاعاتی مناسب را تولید و ساخت ارا ئه می دهند.زمانی که اطلاعات به صورت ارسالی و بوسیله فرم ها جمع آوری می شود این فرم ها باید حداقل مورد های زیر باشند:
نشانی منبع در اینترنت
عنوان ماده اطلاعاتی
توصیف مختصر در مورد ماده اطلاعاتی
شیوه ارتباط دسترسی به مراقبت کننده سایت
نام
آدرس پست الکترونیکی
جزئیات نمایه سازی
کلید واژه ها
اصطلاحات تخصصی
و تاریخ ارسال قبلی ه .
۵) طرح منطقی[۱۵]
کتابخانه های مجازی جهت دسترس پذیر ساختن اطلاعات موجود در مجموع ه خود آنها را نمایه سازی می کنند برای این کار روش های مختلف ی ارائه می گردد .
در طرح منطقی کتابخانه های مجازی برای بازیابی اطلاعات از دو شیوه اصلی مصرف می شود:
الف) جستجوی قبلی ه ها که توسط بخش جستجوی پایگاه داده های موجود انجام می شود نرم افزار جستجو با دریافت جمله جستجوی کاربر ، واژه های موجود در آنها را با کلید وازه های داده های موجود در پایگاه داده ها تطابق داده و مدرک ارتباط و مناسب را بازیابی می نماید .
ب) جستجو توسط نماها[۱۶] . کتابخانه مجازی می تواند نماهایی از اطلاعات را فراهم آورد آنها را به شکل مجموعه و زیر مجموعه ای از قبلی ه ها به صورت سلسله مراتبی ارائه دهد تا گام به گام از کل به جزء و بر طبـق تقسیم درختی مورد های فرد را به اطلاعات مورد نیاز راهنمای ی نماید .
۶) نگهداری
کتابخانه های مجازی از فرایند زنجیره ای ارتباط به پیروی می کنند که در طی آن داده ها گرد آوری پردازش ، نگهداری و ارائه می گردد . این فرایند نظام ورودی/خروجی است که چرخه اصلی وارده ها صادره ها را تشکیل می دهد.
۷) اتوماتیک سازی
اتوماتیک سازی هر چه بیشتر کتابخانه های مجازی ، امری مطلوب است این کار تا میزانی با استفاده از نرم افزار های مدیریت محتوای وب ، وب سایت ها و شبکه ها بر آورده می شود
کتابخانه مجازی با خدمات ارزشمند ی که فراهم می نماید سبب گرایش انس بیشتر مردم با کتابها رایانه ها وفن آوری اطلاعات می شود و این گرایش پشتوانه و تأمین کننده خدمات بعدی است .این حرکت گام بسیار زیاد مهمی در نظم دادن به اطلاعات است از بی نظمی اطلاعات که مساله بزرگ کشورها پیشرفته در این زمینه است از هم اکنون پیشگیری خواهد کرد.در کتابخانه مجازی فاصله بین جویندگان پدید آورندگان اطلاعات نسبتا به صفرمی رسد .
کتابخانه مجازی دو سرویس عمده را ارائه می دهد: سرویس های کتابخانه ای و سرویس های فروشگاهی در سرویس های کتابخانه ای جویندگان مراجعان از طریق رایانه خط تلفن وارد کتابخانه شده به تحقیق کتابها می پردازند. این سرویسبخصوص در رابطه با کتابهای مرجع زیاد کار آمد است . اما در سرویس فروشگاهی مراجعان می توانند وارد کتابخانه شده با مصرف از امکانات وسیع جستجو، کتاب مورد نظر را پیدا کرده و آن را خریداری نمایند وخرید کتاب ها تاحدود زیاد ی بوسیله سیـستم انجام می شود .
تأمین کتاب جهت کتابخانه مجازی با استفاده از امکانات فن آوری اطلاعات بسیار زیاد آسان تر صورت می گیرد. و از آنجا که این کتابها مجازی می باشند ، سالانه میلیون ها دلار در منابع ملی ( کاغذ فیلم زیبا زینک، قوت آدم ی ، حمل ونقل، چاپ …) صرفه جویی می شود.
بر خلاف کتابخانه های فیزیکی جهت کتابخانه مجازی زمان و محل کلمات بی مفهوم هستند . اطلاعات موجود در این گنجینه عظیم در همه روزهای هفته و در همه ساعات شبانه روز در دسترس است . قلمرو این کتابخانه هیچ حد و مرزی نمی شناسد، حتی در نقاطی که دسترسی به خطوط تلفن ممکن نیست با استفاده از تلفن های همراه می توان از آن بهره مند شد.
در کتابخانه مجازی محیطی برای ارائه طرح های نو در نظر گرفته می شود . این محیط بین نخبگان کشور و جویندگان آنها اعم از دستگاه های دولتی و سرمایه گذاران بخش خصوصی رابطه برفرار می نماید . این علاوه بـر ایجاد جهش در فرایندتوسعه غبار رخوت وسستی را از اندیشه های خلاق پویا بزرگ خواهد زدود در آنها ایجاد شور و حرکت خواهد نمود .

● کتابخانه مجازی و کتابخانه الکترونیکی
با توجه به مباحث قدیم می توان به فرق های بین کتابخانه مجازی و کتابخانه الکترونیکی اشاره کرد:
۱) منابع کتابخانه الکترونیکی حاوی منابع چاپی غیر چاپی از قبیل فیلم زیبا میکروفیلم جذاب ، میکروفیش، انواع لوح جمع و جور و منابع اینترنتی است . در حالی که کتابخانه مجازی ، فاقد هر نوع ماده ملموس ، خواه چاپی و خواه غیر چاپی است.
۲) کتابخانه الکترونیکی درست مانند کتابخانه سنتی و اتوماتیک دارای ساختمان ، تجهیزات مکان و منابع فیزیکی است لی کتابخانه مجازی کتابخانه ای بدون دیوار بدون منابع و موجودیت فیزیکی است.
۳) در کتابخانه الکترونیکی کاربر می تواند به محل کتابخانه مراجعه نماید از خدمات و منابع آن چه به شکل چاپی چه به شکل غیر چاپی استفاده نماید ولی مراجعه کاربر به کتابخانه مجازی معنا ندارد و کاربر ان تنها از راه دور از طریق شبکه های ارتباطی می توانند به منابع آن دسترسی داشته باشند .
۴) در کتابخانه الکترونیکی ، کتابدار همان نقش واسط بین فرد ان منابع اطلاعاتی را دارد ولی در کتابخانه مجازی فقط بین تولید کننده اطلاعات دریافت کننده آن رابطه برقرار می شود به همین دلیل به کتابدار در نقش واسط نیازی نیست.
۵) کتابخانه الکترونیکی کتابخانه ای است که نه تنها دستیابی به منابع مجموعه خود را فراهم می آورد بلکه دستیابی به منابع دیگر مجموعه ها را ممکن می سازد . اما کتابخانه مجازی هر چند می تواند دسترسی به منابع دیگر مجموعه ها را فراهم سازدولی دارای منابع و مجموعه ویِژگزینشه نیست.
۶) مصرف می شود. پس کتابخانه مجازی خود از چندین کتابخانه الکترونیکی تشکیل می شود که در یک محیط مجازی در شبکه دیجیتالی منابعاشان را به اشتراک می گذارند.

● کتابخانه مجازی کتابخانه دیجیتالی
فرق های بین کتابخانه مجازی و کتابخانه دیجیتالی عبارتند از :
۱) کتابخانه دیجیتالی کتابخانه ای است مشابه کتابخانه های سنتی با این فرق که منابع آن در فرمت دیجیتالی است . این بدان معناست که کتابخانه های دیجیتالی هم مانند کتابخانه ها ی سنتی دارای ساختمان تجهیزات ، کتابدار در نقش واسط ، منابع فیزیکی و مجموعه ویِژگزینشه است تنها فرق آن با کتابخانه های سنتی درنوع مواد ( دیجیتالی بودن آن ) و در نتیجه قابلیت استفاده از آن در شبکه ، بدین ترتیب امکان دسترسی از راه دور به این منابع است . در حالی که کتابخانه مجازی کتابخانه ای بدون دیوار بدون منابع و فاقد کتابدار در نقش واسط است.
۲) در کتابخانه دیجیتالی استفاده از اطلاعات الکترونیکی به عنوان یک بخش از مصرف کل ، مرتبا در حال افزایش استفاده از منابع چاپی به عنوان یک بخش از مصرف کل در حال کاهش است . به مفهوم هنوز آن فرمت چاپی و حضـور فیزیکی کاملا رخت بر نبسته است . می توان گفت کتابخانه دیجیتالی یک گام فراتر از کتابخانه الکترونیکی یک گام عقب تر از کتابخانه مجازی است .
۳) ویژگی عمده کتابخانه دیجیتالی دسترسی به آن از هر مکان در هر وقت است که از این حیث درست مانند کتابخانه مجازی است . اما این دسترسی محدود به مجموعه ای ویِژگزینشه است که این مجموعه حتی احتمال دارد اسنادچاپی نیز باشد ( هر چند که این اسناد ابتدا به فرمت دیجیتال تبدیل شده بعد مورد استفاده قرار می گیرند) در یک محل ویِژگزینشه گرد آوری شده از محل ویِژگزینشه ارائه خدمات می شود ( جهت راحتی درک این موضوع می توانید کتابخانه سنتی را در نظر بگیرید که به جای فقسه هایی از کتاب، دارای قفسه هایی از منابع دیجیتالی است که در یک محل ویِژگزینشه گرد آوری شده می تواند در شبکه ها قرار گرفته از راه دور بازیابی شود. اما کتابخانه دیجیتالی همچنین مجموعه خود به دیگر مجموعه ها هم دسترسی دارد) اما کتابخانه مجازی در واقع ” مرکز ارجاعی پیوسته” است که پیوندهایی را به وبسایت های مجموعه اشیای اطلاعاتی مرتبط ، فراهم می نماید . گروهی از سایتهای مرتبط ، و پیوندهایی به آن وبسایت ها یا نشانی های اینترنتی است . در واقع کتابخانه مجازی به خودی فاقد منابع مجموعه مکان ویِژگزینشه است و منابع اطلاعاتی آن گرد آوری نشده است و در همه جهان وسیع است . به مفهوم منابع کتابخانه مجازی همان منابع کتابخانه های الکترونیکی و دیجیتالی می باشند کتابخانه مجازی فقط ارجاعات به آنها را فراهم می نماید .
۴) هم کتابخانه الکترونیکی و هم کتابخانه دیجیتالی می توانند کتابخانه مجازی باشند . در صورتی که اگر تنها به صورت مجازی باشند، به این معناست که کتابخانه ای به مفهوم واقعی ( کتابخانه ای دارای منابع و ساختمان تجهیزات فیزیکی ) وجود نداشته باشد . به عنوان مثال ، یک کتابخانه مجازی می تواند حاوی منابع موادی از چندین کتابخانه مجزا باشد که در محیط مجازی با مصرف از رایانه شبکه های رایانه ای سازمان یافته قابل دسترس است.

پانوشتها:
[۱] Riccio
[۲] Sharma &Vishwanathan
[۳] Zagalo,Sousa pinto,Martins
[۴] Marchionini
[۵]Matson & Bonski
[۶] Marcum
[۷] Hunter
[۸]Tennant
[۹] Wind
[۱۰] Metadata
[۱۱] Video Conference
[۱۲] Text Chat
[۱۳] Ulrich
[۱۴] views
[۱۵] Logical design
[۱۶] View

منابع فارسی:
آنجلو، باربارا(۱۳۸۱)”. کتابخانه مجازی چیست؟”، مختاری حیدر، کاما ، ۳(۱۴و۱۵): ۳۷ ۳۵.
اصنافی، امیررضا(۱۳۸۴).”یادگیری الکترونیکی چیست و جیگاه کتابخانه های مجازی در ین فریند کجاست ؟”،فصلنامـه کتاب۳(۶۳):۱۴۸ ۱۳۸.
الریخ ، پاول .اس.(۱۳۸۲)” گامی بزرگ به سوی کتابخانه مجازی : ارزش کتابخانه مجازی برای کتابخانه های عمومی “.نوروزی یعقوب .پیام کتابخانه ۱۳(۱و۲):۶۸ ۶۰.
باکلند، مایکل . کتابخانه های آینده .ترجمه بابک پرتو . تهران: نشر کتابدار،۱۳۷۹.
پناهی ، سیروس (۱۳۸۲). ” کتابخانه مجازی فرق های آن با کتابخانه های الکترونیکی و دیجیتالی”، فصلنامـه کتاب ۱۴(۲):۱۰۶ ۹۹.
جاینت، نیک: لاو، دریک . “کتابخانه های الکترونیک : مرور”. صباغی نژاد زیور. مجله الکترونیکی نما، ۳(۳) .دسترسی از طریق:http://www.irandoc.ac.ir/e journal.htm
حسن زاده ، محمد .(۱۳۸۲)” فرایند کار کتابخانه مجازی ( ساختار محتوی ، نحوه عمل و مدیریت) “، کتابدرای و اطلاع رسانی ، ۶ (۱): صفحه ۲۲ ۱۱.
حسن زاده ، محمد(۱۳۸۱) ” کتابخانه های دیجیتال : نحوه کار ساختار و کتابداران و اطلاع رسانان آینده”.پیام کتابخانه ، ۱۲(۳و۴): ۴۷ ۴۲.
داوودیان فرشته (۱۳۸۲). تحول خدمات اطلاع رسانی در کتابخانه های مجازی .پیام کتابخانه ،۱۳(۱و۲):۱۶ ۵.
زاگالو،
طاهری، طاهره.(۱۳۸۱)”کتابخانه ملی :دیجیتالی یا سنتی”. فصلنامـه کتاب، ۱۳(۴):۱۳۱ ۱۲۴.
عاصمی عاصفه.(۱۳۸۲) “کتابخانه دیجیتالی، کتابخانه الکترونیکی وکتابخانه مجازی( فرق ها ، شباهت ها میزان همپوشانی) ، پاپیروس، ۳ .
علیپورحافظی،مهدی:نوروزی،یعقوب(۱۳۸۲).”خدمات مرجع از راه دور در کتابخانه های مجازی “،فصلنامـه کتاب،۱۴(۱):۹۶ ۸۷.
غیاثی، حمید رضا.(۱۳۷۷) “کتابخانه مجازی به عنوان طرح ملی “. کتاب ماه.
قاضی میرسعید، جواد: غفاری ، سعید.(۱۳۸۱)”کتابخانه دیجیتالی”، کاما،۳(۱۴و۱۵): ۲۴ ۱۸.
کاردان نشاطی محمد(۱۳۸۲).کتابخانه های دیجیتالی ( مجموعه مقالات).تهران :چاپار.
“کتابخانه مجازی آشنایی با یکی از فرد دهای (world wide web)وب جهان گستر “(۱۳۷۴)، رایانه ۶(۴۷) شماره:۸۳ ۸۲.
کوشا، کیوان(۱۳۸۲).”کتابخانه دیجیتالی چیست؟”، پاپیروس:۶ ۱.
زاگالو،سوساپینتو، مارتینو(۱۳۸۳).”کتابخانه مجازی بر طبـق پروتکل زد۵۰/۳۹”.غلام ،فاطمه.فصلناممه کتاب،۲(۵۸):۲۰۰ ۱۹۴.
“نقش کتابخانه دیجیتالی دراطلاع رسانی”(۱۳۸۲)،پیام نیرو، ۱۰ :۷۷ ۷۶.
نبوی،فاطمه(۱۳۸۴).کتابخانه دیجیتالی .مبانی نظری ،محتوا،ساختار،سازماندهی،استاندردهاو تعرفه ها( همراه با نگاهی به برخی کتابخانه های دیجیتالی خارجی داخلی ).مشهد: سازمان کتابخانه ها ، موزه ها مرکز اسناد آستان قدس رضوی ،۱۳۸۴.
ویند، روبرتجی.(۱۳۷۶)” کتابخانه مجازی و مفاهیم آن : عزم یت به فراسوی سنن ” کولائیان فردین . پیام کتابخانه ۷(۲):صفحه ۹ ۶.
منابع لاتین:
Borgman,Christinel.”What are digital libraries? competing visions”Information processing and management,۳۵(۱۹۹۹):۲۲۷ ۲۴۳.
Green, David G.(۱۹۹۹).”Proposed operation of a virtual library”[online] available: http://ces.iisc.ernet.in/hpg/cesmg/virtual.html
Hunter,Karen(۲۰۰۳).”The future of digital libraries”The journal of academic librarian ship :۲۹(۵):۲۷۵
Ricco,Holly M.(۲۰۰۱).”Features the virtual library past, present & future” [online] available:http://www.llrx.com/features/virtuallibrary.htm
Marchionini,Gray(۲۰۰۰).”Evaluating digital libraries:A longitudinal and
multifacetedview”Library Trends,۴۹(۲):۳۰۴ ۳۳۳.
Marcum,Deanna۲۰۰۳).”Requirements for the future digital library”.The journal of academic librarianship,۲۹(۵):۲۷۶ ۲۷۹.
Matson,Lisa.Dallape and Bonski,David J(۱۹۹۷).”Do digital libraries need librarians? an expriemental dialog”online november.
Oppenheim,C;Smithson,D.(۱۹۹۹)”What is the hybrid library?”. Journal of information science:۹۷ ۱۲.
Sharma, R.K. and Vishwanathan, K.R. Digital libraries: development and challenges Library Review, ۲۰۰۱, vol. ۵۰, no. ۱, pp. ۱۰ ۱۶(۷)
Tennant,Roy.”DigitalV.ElectronicV.VirtualLibraries”.[online].available:http://sunsite.berkely.edu/mydefinitions.html.
Ttravica,Bob(۱۹۹۹).”Organizational Aspects of the virtual library: A survey of academic libraries”.Library and information science research,۲۱۹۲):۱۷۳ ۲۰۳.
Viles,Anne.(۱۹۹۹)”the virtual refrences hinterview:equivalencies”..[online]. Available: http://www.ifla.org/VII/dg/dgrw/dp۹۹۰۶.htm.
Woolery,Emily.(۲۰۰۱)”The virtual library:going beyond traditional service”.[online]. Available:
http://techdevents.org/teched ۰۱/proceedings/Woolery/teched/۲۰p

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *