فرهنگ نگاری، ترجمه و زبان فارسی

در منــابع ترجمه پــژوهشی و در کلاس های ترجمه به دانش جویان و ترجمه آموزان پیشنهاد می کنن
%name فرهنگ نگاری، ترجمه و زبان فارسی
ترجمه مقاله به انگلیسی

ترجمه مقاله,ترجمه مقاله انگلیسی,ترجمه مقاله به انگلیسی,utranslateI

د که متون ادبی کلاسیک فارسی یا داستان رمان بخوانند تا تسلط آن ها بر زبان فارسی بیشتر شود، اما به نقش خاصیت ی مواجهه ی ترجمه با متن اصلی که چندان اشاره ای نمی کنند. مواجهه ی ترجمه با متن اصلی که یکی از شاخه های متن شناسی مواجهه ای است در زبان آموزی ،آموزش ترجمه ترجمه پژوهی، معرفت ادبیات، کمک به فرهنگ نگار، یاری به عبارت سازی واژه گزینی معادل یابی نقش بس سازنده ای دارد . این متن به طرح ارزیابی این مورد می پردازد و ضمن آوردن نمونه هایی از ترجمه ها و متن اصلی آن ها نکاتی در مورد ی خواص واژگانی نحوی این کار نقش آن در یادگیریروش های ترجمه بیان می کند.

واژگان کلیدی: مواجهه ی ترجمه با متن اصلی ، متن شناسی مواجهه ای، زبان آموزی، نحوه های ترجمه، ترجمه پژوهی، فرهنگ نگاری، ادبیات، عبارت گزینی.

مواجهه ی ترجمه با متن مهم چیست چه خاصیتهای ی دارد؟ در منابع ترجمه پژوهی ودر کلاس های ترجمه به این موضوع اشاره نشده است، در حالی که نقش خیلی کارسازی در راهنمای زبان و ادبیات ترجمه نیز در فرهنگ نگاری کلمه سازی و عبارت گزینی دارد . در این متن ابتدا ضرورت و ارزش این کار را ارزیابی می کنیم و پس به استناد به نمونه هایی از ترجمه های غزلیات حافظ و مثنوی مولوی نیز فرهنگ مساوی های ادبی (صالح حسینی ۱۳۸۰ ) موارد ی از موارد واژگانی و نحوی ای که با استفاده از نمونه های فوق و منابع و اطلاعات دیگر می توان آن ها را حل کرد می آوریم .

۱٫ خاصیتهای مواجهه

درکلاس های ترجمه به ما گفته اند ما هم به دانش جویانمان گفته ایم که : آثار ادبی کلاسیک فارسی بخوانید تا فارسی یاد بگیرید تا کلامتان قوت گیرد و بهتر ترجمه کنـید ؛ داستان و رمان بخوانید تا فارسی تان قوی شود و … . دکتر غلامحسین یوسفی (۲۰۵ – ۱۳۶۳:۱۷۷ ) این مطلب را به تفصیل بیان کرده صالح حسینی ( ۲۷- ۱۱ : ۱۳۸۰ ) بر این نکته تاکید کرده است .او گفته های غلامحسین یوسفی را که نظر خودش هم هست چنین خلاصه کرده است :

دکتر غلامحسین یوسفی در مقاله ی محققان ه ی خود « خاصیت انس با زبان فارسی در ترجمه» ، یکی از اصول مهم ترجمه را فارسی دانی و مهارت مترجم در زبان فارسی گفته اند . از نظر ایشان احراز ملکه ی فارسی دانی بر اثر غور در متون قدیم خاصیت برگرفتن از آن ها حاصل می شود . تتبع درمتون قدیم «انس باموازین زبان فارسی و آثار فصیح موجود تأمل در نحوه ی تعبیر آن ها به نویسنده مترجم قدرت آن را می دهد که برای بیان مفهوم ها خود بتواند کلمات لازم را بجوید وبیابد یا آن ها را بیندیشد در بیان مقصود در نماند .» همین طور انس با زبان فارسی به مترجم این امکان را می دهد که مفهوم ها و معانی را در قالب کلمات و ترکیباتی خوش ساخت مانوس و آسان فهم ادا کند و به زمان ضرورت نیز از مفردات و مواد واژگان متون گذشته مدد بگیرد بر غنای واژگان خود بیفزاید . ایشان درتایید گفتار، در مساوی لغــات و ترکیبـــات فرنگی بـــا توجه به بعضی از متون خوب فارسی معادل هایی ذکر کرده اند …

( صالح حسینی ۱۱ : ۱۳۸۰ )

او نمونه ای از « این بهره برداری شایسته و بارور از ادبیات غنی واژگان وسیع زبان فارسی» را از کتاب خانواده ی تیبو ترجمه ابوالحسن نجفی استاد بزرگ، زبان شناس، ترجمه شناس و ادیب به حق فارسی دان آورده از تعبیرات و ترکیباتی نمونه آورده که« برگرفته از قبلی یان سخن ساز » است . ( ۲۷ – ۱۸ : ۱۳۸۰ ) .

در ارزش و صحت این نظر هیچ تردیدی نیست و نگارنده هم با تجربیات دانش جویی، ترجمه و تدریس ترجمه به خاصیت ی این گفتار به خوب ی پی برده است . ولی تا کنون در کلاسی و مطلب ای جایی نشنیده ام که مواجهه ی متون ترجمه با متن اصلی آن ها را پیشنهاد کنند خاصیتهای آن را برشمرند مگر در اشارات کوتاهی در بعضی از مصاحبه های مترجمان. حقیقت این است که یکی از راه های آموزش زبان ادبیات ترجمه همین نوع مواجهه است . با این کار می توان بسیاری از مشکلات واژگانی و نحوی زبان آموزی و ترجمه آموزی را حل کرد . پژوهش گرانِ نقد مواجهه ای زبان ها فرهنگ نویسان با مواجهه ی ترجمه با متن اصلی می توانند معادل های غنی و جالبی برای تولید و ساخت های واژگانی و نحوی دو زبان پیدا کنند و بر غنای کار خود بیفزایند . روش های گوناگون ترجمه را می توان از این رهگذر معرفت . نظریه ی ترجمه بدون ارجاع به عمل و بهره گرفتن از تجربیات مترجمان هیچ است عمل ترجمه را چاره ای بهتر از مدد گرفتن از نظریه نیست . نظریه های گوناگون ترجمه را می توان با عنایت به کار عملی مترجمان بهتر و آسان تر روش داد .

۱-۱٫روش زبان و ادبیات و نقش مواجهه ی متون در آن ها

مواجهه ی ترجمه با متن اصلی فرد را به زبان ادبیات هر دو زبان آشنا می سازد سبب ژرف شدن دانش زبانی و ادبی او می شود . یکی از اشکالات عمده ی دانش جویان و نوآموزان ترجمه دانش زبانی اندک آنان است چاره و راه حل این مشکل متن خوانی است . با خواندن متن واژگان و تولید و ساخت های نحوی به طور ناخودآگاه وارد ذهن وزبان خواننده می شود . این کار شاید با کیفیت ترین نوع تست زبان باشد . عده ای از زبان آموزان ضعف زبان خود را می خواهند با خواندن کتاب های دستورزبان و از برکردن واژگان جبران کنند . گرچه این گونه مطالعات هم مفید است ،اما تاثیر کارایی متن خوانی از آن ها بیشتر است . پیشنهاد ی استادان ترجمه ادیبان به مترجمان مبنی بر تحقیق ی متون کلاسیک یا رمان وجریان معاصر با اینآموزش نیز عملی می شود، مضافا این که در اینروش به اضافه زبان مادری ،امکان آشنایی بیشتر با زبان دیگر هم فراهم می شود . قدیم از این مواجهه ی متون ادبی با جذابیت های ویِژگزینشه خود، باعث می شود دانش جو ترجمه آموز نه تنهــا از این کار خسته نشود، بلکه کشش علاقه اش بیشتر هم بشود . اگر مترجمِ آثار ادبی فارسی به انگلیسی شخص برجسته و با صلاحیتی مانند رینولد نیکلسون مولوی شناس ،آرتور جفری آربری و ادوارد براون باشد، مواجهه ی ترجمه ی آن ها با متون کلاسیک ادب فارسی نوعی نقد معتبر متن است . چنین مترجمانی تحلیل و تعبیر تفسیر معتبری از متن دارند و ترجمه ی آنان می تواند گره گشای درک ناشناخته ها مبهمات اثر باشد . نیکلسون شرحی بر مثنوی نوشته ،اما او تمام نکات این تاثیر را در این شرح آورده است ؟ حتمـا با مطالعه ی ترجمه ی او از مثنوی ( The Mathnavi Of Jalaluddin Rumi, 2002 ) می توان نکات جدید ی را از خلال این کتاب دریافت .

۲-۱٫ ترجمه نقش مواجهه ی متون در آن

درکلاس های ترجمه به علت نفس کار گرایش های فردی استادان ترجمه، دانش جویان ترجمه آموزان باآموزش های محدودی آشنا می شوند . نکته ی با اهمیت تر این است که دانش گاه های ما جولان گاه نظریه و تئوری نظریه پردازی است و عمل و تجربه اهمیت مناسب ای در آن ها ندارد . دانش جویان معمولا بعد از فارغ التحصیلی اشتغال به کار، به جنبه های عملی رشته های می پردازند این تازه اول کار آن هاست . از طرف دیگر ،از بس سخنان ضد و نقیض از استادان مختلف می شنوند یا گفتار نظری انتزاعی استادانشان را درست درک نمی کنند که دچار نوعی سردرگمی بلاتکلیفی می شوند . مواجهه ی متون ترجمه شده با متن اصلی باعث رفع بعضی از این ابهامات می شود، ترجمه آموز با کاربرد عملی نظریات ترجمه آشنا

می شود، باراهنمای ها نحوه های گوناگون ترجمه آشنا می گردد راه روش ترجمه را می آموزد .

از آن جا که ادبیات محمل هنرمندی سخن آرایی نویسندگان شاعران است ،آثار ادبی از نظر واژگانی نحوی خیلی غنی اند . در متون غیر ادبی و عادی فقط می توان جلوه های زبان عمومی و کلی مشترک بین همگان را یافت . زبان ادبی از آنِ خواص هنروران است ،آرایه های کلامی و صنایع لفظی معنوی زیادی در آن به کار می رود و بازتابی است از گونه ی برتر سخن پردازی . ترجمه ی ادبی هم همین خصوصیات را دارد . در باب نقش ترجمه های ادبی در باروری شکوفایی زبان مقصد بسیار زیاد گفته اند . شعر نو جریان کوتاه رمان ایرانی حاصل آشنایی ما با ادبیات غرب عمدتا از رهگذر ترجمه بوده است . هایکوی ژاپنی از راه ترجمه به غرب از آن جا به ایران راه خود را باز کرد . حال که این گونه ی زبانی این قدر پربار غنی است ،چرا از دستاوردها و سخن سازی ها و سخن آرایی های ترجمه های ادبی ،در آموزش ترجمه و بازبینی آن و تعمیق هر چه بیشتر دانش ترجمه پژوهی استفاده نکنیم ؟

مترجمان ادبی معمولا افراد زبان دان و زبان آبرخی هستند که گاه دست کمی از خود مولفان ندارند و گاهد مانند میرزاحبیب اصفهانی احمد حاوی و به مراتب برتر و بالاتر از مولف اند . اینان خود سخن وران و سخن سازان بزرگی اند که با زیر و بم ها ظرایف نوادر زبان مادری عمیقا آشنا هستند بر امکانات آن اشراف دارند، به ضرورت می توانند واژه ای ابداع کنند و خوب می دانند که چه گونه مفهوم زبان مبدا را در با کیفیت ترین شیواترین سلیس ترین وصریح ترین قالب زبان مادری شکل دهند. معرفت ابداعات ابتکارات ترکیبات مترجمان بهتر ادبیآموزش های گوناگون فنون ترفندهای زبانی مختلف ی را برای مترجم فراهم می کند .

۳-۱٫ فرهنگ نگاری نقش مواجهه ی متون در آن

فرهنگ نگاران می توانند بهره های زیادی از مواجهه ی آثار مترجمان ادبی ببرند . فرهنگ هزاره تنها از هنر سه زبان شناس و ادیب سود برده است، ولی اگر در فرهنگ نویسی امکان مصرف از شیرین کاری های ده ها صدها مترجم برجسته ی زبان دان فراهم باشد، مسلما بسیاری از نکات پیچیده سخت این رشته ی خطیر آشکار و راه حل آن پیدا خواهد شد . برخی از متون غیر ادبی در انتها خود واژه نامـه هایی دارند که در آن فهرستی از معادل های فارسی اصطلاحات خارجی را می آورند . این گونه معادل ها در بدنه ی اصلی کتاب، پی نویس پانویس آن ها یافت می شوند . کتاب های مرجع زیاد ی با عنوان واژگان این گونه معادل ها را در یک جا گرد می آورند بدین ترتیب ،خدمت بزرگی به فرهنگ نگاری نیز واژه گزینی و معادل یابی می کنند مانند واژگان متالورژی (مواد)، زهرا سلطان پور (۱۳۷۴) ؛ واژگان زیست شناسی، رضا فرزان پی ومهرآذر فارسی (۱۳۷۷) ؛ واژگان شیمی و مهندسی شیمی ،علی پورجوادی (۱۳۷۹) … . برشمار این گونه کتاب های مفید مرجع روز به روز افزوده می شود . اما این پژوهش مفید در متون ادبی ترجمه شده صورت نگرفته است . یک آن احتمال دارد این باشد که مخاطب و استفاده کننده ی چنین کتاب هایی بسیار زیاد محدود است و در واویلای کاغذ و نشر ایران برای ناشر صرف نمی کند که روی چاپ چنین آثاری سرمایه گذاری کند . ( در نتیجه، این کار به سازمان های پژوهشی دولتی مانند فرهنگستان زبان و احترام می بایست محول شود . )

صالح حسینی (۱۳۸۰) با فرهنگ مساوی های ادبی آغازگر این خدمت مناسب بوده، همان گونه که کتاب مرجع واژگان رامدیون همت داریوش آشوری هستیم . ( اندیشه ی طرح مورد خواص مواجهه ی متون ترجمه شده با متن اصلی را مدیون همین اثر صالح حسینی هستم، درست به همان گونه که او این اثر را مدیون«هم نفسی با دلیل راهی همچون ابوالحسن نجفی » بوده است .این « فرهنگ مواجهه ای که در نوع خود بی مثل است – گوشه ای از تلاش مترجمان ]ادبی[ را در معادل اندیشی و مساوی یابی و ابداع واژگان باز می نماید . ] در این فرهنگ [ نزدیک به پنجاه کتاب ] ادبی [ از عبارت دو جریان کوتاه با متن مهم مواجهه شده است » (صالح حسینی ۶-۵ : ۱۳۸۰) .

۴-۱٫ کلمه گزینی واژه سازی و نقش مواجهه ی متون در آن

بخش زیادی از کار های سه فرهنگستان تاریخی چهار فرهنگستان کنونی ما بر واژه گزینی معادل سازی متمرکز بوده و کار های زیاد ی نیز توسط ادیبان زبان شناسان متخصصان خارج از فرهنگستان صورت گرفته است . گرچه شروع واژه گزینی معادل یابی به بزرگانی چون ابوریحان بیرونی و ابن سینا بر می گردد، این کار از زمان تاسیس دارالفنون در ۱۲۳۰ شمسی آغازی نویافت با تاسیس فرهنگستان ایران در ۱۳۱۴ نهادینه شد و در زمان تعطیلی فرهنگستان ها هنچنان ادامه یافت . دستاوردهای حاصل از مواجهه ی ترجمه با متن مهم ، منبعی غنی برای دست اندرکاران عبارت سازی خواهد بود . از آن جا که بخش عمده ای از کار های کلمه گزینی به انفراد صورت گرفته، بهره وری از تجربیات و بر ساخـته های تعداد بسیار زیاد ی از مترجمان بزرگ که زبان دانان برجسته ای بوده اند اطلاعات ذی قیمتی در اختیار کلمه سازان قرار می دهد.

۲٫ خواص واژگانی نحوی و روش شناختی مواجهه ی ترجمه با متن اصلی

بعد از ذکر مقدماتی درباره خاصیتهای زبانی و ادبی مواجهه ی ترجمه با متن اصلی و نقش عظیم آن در تعمیق فرهنگ نگاری ،نمونه هایی از خواص واژگانی و نحوی وروش شناختی این کاررا می آوریم . این تحلیل ها در درجه ی اول بر اساس مواجهه ی ترجمه های حافظ مولوی و سعدی صورت گرفته است که برای اثبات گفته های از منابع دیگر کمک گرفته ام . نمونه ها به صورت پیوست در انتها متن آمده است . ( در متن مقاله از دادن ارجاع به صفحات ترجمه و متن اصلی خودداری کرده ایم ولی شماره صفحات آن ها در بخش پیوست موجود است . ) ابتدا خاصیتهای واژگانی پس خواص نحوی این فرایند را ارزیابی می کنیم آن گاه نمونه ای از کمک آن به آشنایی با یکی از فرایند های ترجمه را می آوریم .